Биологиялық алуан түрлілік әлемдік құндылық, құнды сыйлық, адамзаттың экономикалық және әлеуметтік дамуы үшін өмірлік қажеттілік болып табылады. Табиғи ресурстарды сақтау, толықтыру және ұтымды пайдалану климаттың өзгеруі, ауыз су тапшылығын азайту, азық-түлік қауіпсіздігі және тұрақты даму саласындағы бірқатар міндеттерді шешуге мүмкіндік береді.

Алайда, бүгінде адамның іс-әрекетіне байланысты жеке түрлердің де, бүкіл экожүйелердің де жойылу қаупі бұрынғыдан да үлкен. ««Біз табиғат шешімдерінің бір бөлігіміз» - 2021 жылы Халықаралық биоалуантүрлілік күнінің тақырыбы дәл осындай, бұл әрқайсымыз биологиялық әртүрліліктің жоғалуын болдырмайтын шешімнің бөлігі болуымыз керек екенін растайды.

Табиғи шешімдерден климатқа, денсаулық мәселелеріне, азық - түлік және су қауіпсіздігіне және тұрақты өмір сүруге дейін-биоәртүрлілік бәрінің негізі болып табылады. Бұл биологиялық әртүрлілік туралы Конвенцияның (CBD) негізгі идеяларының бірі, сонымен қатар әйелдердің биологиялық әртүрлілікті сақтау мен орнықты пайдаланудағы маңызды рөлін атап көрсетеді. Бұл ретте, олардың рөлін ұғыну, жергілікті қоғамдастықтарда биологиялық ресурстарды тұрақты пайдалануға, гендерлік теңдіктің зор құндылығы мен тұрақтылығының әлеуметтік, экономикалық және климаттық артықшылықтарын өндіруге, құқықтары мен мүмкіндіктерін кеңейтуге әйелдердің білімін тану және көтермелеу, олардың басқаруға және шешімдер қабылдауға қатысуының төмендігімен қоса жүреді.

Биологиялық алуан түрлілікті сақтау және тұрақты пайдалану ісінде әйелдер маңызды рөл атқарады. Олардың өзгерісті бағыттаушы ретіндегі рөлін түсіну, жергілікті қауымдастықтарда биологиялық ресурстарды тұрақты пайдалануға қатысты аспектілерде әйелдердің білімін және гендерлік теңдіктің зор құндылығын және тұрақтылықтың әлеуметтік, экономикалық және климаттық артықшылықтарын өндіруге әйелдердің құқықтары мен мүмкіндіктерін кеңейтуді мойындау және көтермелеу әлі де олардың басқаруға және шешім қабылдауға қатысуының төмендігімен қатар жүреді.

Қазақстанда әйелдер халықтың 50%-дан астамын құрайды, алайда ғылым, қаржы, инженерия, мемлекеттік басқару және табиғат қорғау бастамаларын қоса алғанда, көптеген салаларда әйелдер әлі де жеткілікті түрде ұсынылмаған. 2021 жылы Қазақстан жаһандық гендерлік алшақтық рейтингінде (Global Gender Gap Index Rank) әлемнің 156 елінің ішінде 80-орынға ие болып, 2020 жылдан бері 8 позицияға төмендеді. Әйелдердің шешім қабылдау деңгейіндегі өкілдігі осы рейтингтегі Қазақстанның позициясын төмендетудің негізгі аспектілерінің бірі болып қалуда.

Бүгінгі таңда Қазақстанның ұлттық табиғи парктері мен қорықтарында әйелдердің жұмыспен қамтылуы шектеулі күйінде қалып отыр. 2019 жылғы ресми статистикаға сәйкес ауыл, орман және балық шаруашылығындағы ірі және орта кәсіпорындарда жұмыс істейтін әйелдердің үлес салмағы 28,3%-ды құрады. Алайда, ормандарды күзететін, браконьерлікпен күресетін, қорықтарды басқаратын немесе аңшылықпен айналысатын әйелдердің көптеген шабыттандыратын мысалдары бар.

Солардың бірі - орман шаруашылығы инженері Салтанат Усербаева. Ол өз кәсібіне 2000 жылы келді және 20 жылдан астам уақыт бойы Қазақстанның биоалуантүрлілігін зерттеумен және сақтаумен айналысады. 2015 жылдан бастап Салтанат Іле-Алатау мемлекеттік ұлттық паркінде жұмыс істейді және ғылыми-зерттеу жұмыстары мен тау биоалуантүрлілігі бөлімін басқарады.

Салтанат Усербаева уже более 20 лет занимается вопросами сохранения биоразнообразия. Фото: Иле-Алатауский государственный национальный природный парк

Оның айтуынша, биоалуантүрлілікте өз кәсібіне ғашық адамдар жұмыс істейді, бірақ сонымен бірге бірқатар проблемалар бар. Жалпы республика бойынша орман секторы қаржыландырудың жеткіліксіздігін сезінуде, бұл бірінші кезекте мамандардың еңбегіне ақы төлеуге және ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың материалдық-техникалық базасының сапасына әсер етеді.

Алайда, кәсіптің қиындықтарына қарамастан, Салтанатты ұлттық парктегі жұмысы шабыттандырады, дәл осы жерде оның Қазақстанның бірегей және жабайы табиғатын өз көзімен көру мүмкіндігі пайда болды. Бүгінгі таңда оның басшылығымен табиғи процестерге, соның ішінде жануарлар мен өсімдіктер әлемін бақылауға, сондай-ақ ауа бассейніне мониторинг жүргізілуде.

«Ұлттық парктегі жұмыс менің өз мамандығыма, биоалуантүрлілікті сақтау проблемасына деген көзқарасымды түбегейлі өзгертті - мен өз орнымда екенімді түсіндім, - дейді Салтанат.

Сонымен бірге, Салтанат биоалуантүрлілікті сақтауға байланысты мамандықтарда әйелдердің үлесі бұрынғысынша төмен болып қалатынын мойындайды. Ол мұның себебі гендерлік стереотиптер мен әйелдер мен ерлердің қоғамдағы әлеуметтік рөлі деген сенімде.

«Мен университетте оқып жүрген кезімде мамандықтағы гендерлік стереотиптерге тап болдым. «Орман шаруашылығы» факультетінде бірнеше қыз ғана оқыды, олардың бірі мен болдым. Әрине, ағаш өсірушінің немесе аңшының жұмысы оңай емес - үнемі сыртқа шығу, жолсыздық, тауларда әртүрлі ауа райы жағдайында жұмыс істеу.  

Алайда, бұл жұмыс әйелдерге арналмаған дегенді білдірмейді. Менің ортамда керемет мамандар бар, олар өз жұмыстарын өте жақсы атқарады және біздің мамандығымызда құнды кадрлар болып табылады», - дейді Салтанат.

Салтанат Усербаева ұлттық паркте табиғи процестерге жүргізілетін мониторингке жетекшілік етеді Фото: А. Бельгубаева/ Қазақстандағы БҰҰДБ
Гульмира Нысанбаева руководит отделом туризма и науки в одном из национальных парков Казахстана Фото: Чарынский государственный национальный природный парк

Гульмира Нысанбаева Шарын мемлекеттік ұлттық табиғи паркінде 2004 жылы құрылғаннан бері жұмыс істейді. Хатшыдан басшылық қызметке дейін өсіп, Гүлмира табиғатқа деген сүйіспеншілік, оны қорғауға және сақтауға қатысу ниеті оның өмірін және өз мамандығы туралы көзқарасын түбегейлі өзгерткенін еске алады.

Бүгінде ол ғылым және туризм жөніндегі директордың орынбасары болып табылады және экоағарту мен экотуризмді дамыту мәселелерімен айналысады.

«Ұлттық парктегі жұмыс биоалуантүрлілікті сақтау мәселелеріне жаңаша көзқараспен қарауға мәжбүр етті. Бірінші кезекте, біз кіші және аға буын арасында экомәдениетті дамыта отырып, экологиялық ағарту қызметіне көбірек көңіл бөлуіміз керек», - дейді Гүлмира.

Сонымен қатар, Гүлмира табиғатты қорғап жүргендер үшін жас мамандардың төмен уәждемесі сияқты проблемалар өзекті болып қалатынын атап өтті.

«Орман кәсіптерінің беделін арттыру үшін, әрине, әлеуметтік-экономикалық ынталандырулар   - жалақыны арттыру, әлеуметтік қолдау және т.б. маңызды. Бұл ретте осы мамандықтарға әйелдерді көбірек тарту да маңызды, өйткені орман және табиғат қорғау саласында әйелдер неғұрлым көп жұмыс істесе, біздің табиғатымыздың байлығын сақтап қалу мүмкіндігі де соғұрлым жоғары болады», - деп пікірімен бөліседі Гүлмира.

 

Қазақстандағы БҰҰ-ның Даму бағдарламасы (БҰҰДБ) биоалуантүрлілікті сақтау жөніндегі бастамаларды қоса алғанда, 2021-2025 жылдарға арналған елдік бағдарламаны іске асыру шеңберінде гендерлік теңдікті ілгерілетуге және әйелдердің құқықтары мен мүмкіндіктерін кеңейтуге жәрдемдеседі. Осылайша, БҰҰДБ-ның «Биоалуантүрлілікті қаржыландыру бастамасы – БИОФИН» жобасы елдерге, оның ішінде Қазақстанға биоалуантүрлілікті сақтау үшін қаржы ресурстарын жұмылдыру бойынша қаржылық тетіктерді енгізу және биоалуантүрлілік саласындағы ұлттық мақсаттарға қол жеткізу үшін осы тетіктерді іске асыру бойынша ұсынымдар беру әдіснамасын ұсынады. Қаржылық тетіктер гендерлік теңдікті көтермелеуді және оларды енгізу нәтижесінде әйелдердің құқықтары мен мүмкіндіктерін кеңейтуді көздейді. Жаңа қаржылық тетіктерді енгізу қолданыстағы құқықтық нормаларды өзгертуге және жаңаларын дайындауға, тестілеуге, басқа елдердің тәжірибесін, тәсілдерін зерделеуге, салалық сарапшылардың әлеуетін арттыруға, биоалуантүрлілікті қаржыландырудың проблемалары мен мүмкіндіктері туралы ауқымды хабардар етуге негізделеді.

22 мамырда Халықаралық биоалуантүрлілік күнін атап өте отырып, біз оның тұрақты дамудағы шешуші рөлін және әйелдердің табиғи мұраны қорғап, сақтауға қатысуының маңыздылығын мойындаймыз. Қазақстанда биоалуантүрлілікті және қоршаған ортаны сақтау мәселелерінде шешімдер қабылдау кезінде әйелдердің жеткіліксіз өкілдік етуі олардың осы процестерге қатысуын кеңейтіп, оларға елдің қол тимеген «ескерткіштері» мен жабайы табиғатын басқаруда және қорғауда дауыс беру құқығын беру үшін өзгерістердің қажеттілігін көрсетеді.

Photo credit: Anel Khassenkyzy
Photo credit: Anel Khassenkyzy
Icon of SDG 05 Icon of SDG 13 Icon of SDG 15

UNDP Әлемде

R

Re

А

Азербайджан Албания Алжир Ангола Аргентина Армения Ауғанстан

Б

Бангладеш Барбадос Бахрейн Белиз Белорусь Бенин Боливия Босния және Герцеговина Ботсвана Бразилия Буркина-Фасо Бурунди Бутан Біріккен Араб Әмірліктері

В

Венесуэла Вьетнам

Г

Габон Гаити Гамбия Гана Гаяна Гватемала Гвинея Гвинея-Бисау Гондурас Грузия

Д

Джибути Доминкан Республикасы

З

Замбия Зимбабве

И

Индонезия Иордания Иран

Й

Йемен

К

Кабо-Верде Камбоджа Камерун Кения Кипр Колумбия Комор аралдары Конго Демократиялық Республикасы Конго Республикасы Косово Коста-Рика Кот-д'Ивуар Куба Кувейт

Л

ЛаосХДР Лесото Либерия Ливан Ливия

М

Маврикий және Сейшел аралдары Мавритания Мадагаскар Малави Малайзия Мали Мальдивы Марокко Мексика Мозамбик Молдова Моңғолия Мысыр Мьянма

Н

Намибия Непал Нигер Нигерия Никарагуа

О

Орталық Африка Республикасы Оңтүстік Африка Оңтүстік Судан

П

Пакистан Палестина Халқына көмек бағдарламасы Панама Папуа-Жаңа Гвинея Парагвай Перу

Р

Ресей Федерациясы Руанда

С

Сальвадор Самоа (бiрнешеелдіктердi кеңсе) Сан-Томе и Принципия Сауд Арабиясы Сенегал Сербия Сирия Солтүстік Македония Сомали Судан Суринам Сьерра-Леоне

Т

Таджикистан Тайланд Танзания Токио Тринидад және Тобаго Тунис Тынық мұхит Түркия Түркменстан

У

Уганда Украина Уругвай

Ф

Филиппины

Х

Халықтық Демократиялық Республикасы Корея Хорватия

Ч

Чад Черногория Чили

Ш

Шри-Ланка Шығыс Тимор

Э

Эвсатати Эквадор Экваторлық Гвинея Эритрея Эфиопия

Я

Ямайка

Қ

Қазақстан Қырғызстан Қытай

Ү

Үндістан

Ө

Өзбекстан